MAKALAH MATA KULIAH MORFOLOGI

 MAKALAH MATA KULIAH MORFOLOGI


Dosen Pengampu: Dr. H. Muhammad Sukri, M.Hum

Disusun Oleh
Ahmad Junaidi (E1C013001)






PENDIDIKAN BAHASA, SASTRA INDONESIA DAN DAERAH
FAKULTAS KEGURUAN DAN ILMU PENDIDIKAN
UNIVERSITAS MATARAM
2015

KATA PENGANTAR

Penulisan tugas akhir mata kuliah Morfologi, mengemukakan tentang perbedaan kata majemuk dengan frase, pembentukan kata yang nyelneh atau tidak sesuai dengan kaidah pembentukan kata (KPK), kata bentukan (proses afiksasi, reduplikasi, dan pemajemukan), dan kata bentukan yang merupakan percampuran dari bahasa asing dan bahasa Indonesia, serta kata konfleks yang belum bisa dipilih secara utuh.
Adapun sumber data tersebut diambil dari beberapa sumber, yaitu Koran Lombok Post, majalah , TV, dan yang lain. Tujuan penulisan ini adalah untuk memenuhi tugas akhir mata kuliah Morfologi, dan meningkatkan pengetahuan tentang mata kuliah ini. Semoga makalah ini bisa bermanfaat, Amiin.

A.    PENDAHULUAN

Morfologi merupakan salah satu cabang linguistik (ilmu kebahasaan), pada hakikatnya bahasa sebagai alat komunikasi merupakan tuturan manusia yang disampaikan secara langsung terhadap lawan bicaranya (Nazir Thoir dan Wayan Simpen). Adapun pengertian dari morfologi itu adalah cabang linguistik yang berhubungan dengan struktur internal kata serta korespondensi antara bentuk dan makna kata-kata secara sistematis (M. Sukri, 2008). Dengan kata lai morfologi mengkaji tentang seluk-beluk kata, dari proses pembentukan kata dan seterusnya.

B.    RUMUSAN MASALAH

1.    Kemukakan perbedaan antara kata majemuk dan frasa!
2.    Kemukakan data sebanyak-banyaknya tentang pembentukan kata yang nyelneh atau tidak sesuai dengan kaidah pembentukan kata (KPK)!
3.    Kemukakan data-data dalam Koran (Lombok Post) yang merupakan kata bentukan dari proses afiksasi, reduplikasi dan pemajemukan!
4.    Kemukakan data-data yang berwujud kata bentukan yang merupakan campuran bahasa Inggris dan bahasa Indonesia!
5.    Kemukakan data yang berwujud kata kompleks yang belum dapat dipilah secara utuh!

C.    PENDEKATAN TEORITIS

Teori deskriptif adalah pendekatan linguistik dengan mempergunakan teknik penelitian lapangan dan tata istilah yang sesuai untuk bahasa yang diselidiki, Penelitian deskriptif ditujukan untuk mengumpulkan informasi secara aktual dan terperinci, mengidentifikasikan masalah, membuat perbandingan atau evaluasi, dan menentukan apa yang dilakukan orang lain dalam menghadapi masalah yang sama dan belajar dari pengalaman mereka untuk menetapkan rencana dan keputusan pada waktu yang akan datang.


D.    SUMBER DATA

Adapun sumber data diambil dari Koran Lombok Post dari tanggal 5-8 Januari 2015, radio, TV.

E.    PEMBAHASAN

1.    Perbedaan antara kata majemuk dan frase
Kata majemuk adalah gabungan morfem dasar yang seluruhnya berstatus sebagai kata yang mempunyai pola fonologis, gramatikal, dan semantis yang khusus menurut kaidah bahasa yang bersangkutan. Sedangkan frasa adalah gabungan dua kata atau lebih yg bersifat nonpredikatif (KBBI).

Untuk mengidentifikasi antara majemuk dan bukan majemuk, Kridalaksana (2007) merumuskan tiga hal berikut.
1.    Ketaktersisipan. Di antara komponennya tidak dapat disisipi apa pun. Misalnya, angkat bicara merupakan majemuk karena tidak dapat disisipi apa pun. Bandingkan dengan alat negara yang merupakan frasa karena dapat disisipi dari.
2.    Ketakterluasan. Komponennya tidak dapat diafiksasi dan dimodifikasi,  kecuali keseluruhan. Misalnya, kereta api tidak biasa dibentuk menjadi perkerataan api. Bentuk itu hanya dapat diperluas semua komponennya menjadi perkerataapian.
3.    Ketakterbalikan. Komponennya tidak dapat dipertukarkan. Misalnya naik daun tidak dapat dibalik menjadi daun naik tanpa mengubah maknanya. (badanbahasa.kemdikbud)

2.    Contoh kata-kata yang nyelneh atau tidak sesuai dengan kaidah pembentukan kata (KPK)

•    Biarin
•    Ngapain
•    Ngebantuin
•    Hidupin
•    Matiin
•    Bayangin
•    Masukin
•    Bubuhin
•    Mainin
•    Tiruin
•    Gantian
•    Mensikapi
•    Ngembangin
•    Memitnah
•    Mensanggupi
•    Menyukupi
•    Menyukuri
•    Ngebosenin
•    Ngerepotin
•    Ngungkapin
•    Godain
•    Omelin
•    Balesin
•    Nungguin
•    Ngomel
•    Cariin
•    Mintain
•    Sandingin
•    Bandingin
•    Bayarin

3.    Kata bentukan dari proses afiksasi, reduplikasi, dan pemajemukan


A.    Afiksasi

1.    Prefiks

Kata        Transkripsi Fonetik
Memiliki    {Məŋ-} + /miliki/    [Məmiliki]
Memperhatikan    {Məŋ-} + /perhatikan/    [Məmpərhatikan]
Ditinggalkan    {Di-} + /tinggalkan/    [Ditiŋgalkan]
Mempromosikan    {Məŋ-} + /promosikan/    [Məmpromosikan]
Berumur    {Bər-} + /umur/    [Bərumur]
Peringatan    {Pəŋ-} + /ingatan/    [Pəringatan]
Dirangkaikan    {Di-} + /rangkaikan/    [Dirangkaikan]
Termasuk    {Tər-} + /masuk/    [Tərmasuk]
Pendapatan    {Pəŋ-} + /dapatan/    [Pəndapatan]
Membawa    {Məŋ-} + /bawa/    [Məmbawa]
Penyewa    {Pəŋ-} + /sewa/    [Pəñēwa]
Meminjam    {Məŋ-} + /pinjam/    [Məminjam]
Bermula    {Bər-} + /mula/    [Bərmula]
Bertemu    {Bər-} + /temu/    [Bərtəmu]
Berharap    {Bər-} + /harap/    [Bərharap]
Beroperasi    {Bər-} + /operasi/    [Bəropərasi]
Pelayanan    {Pəŋ-} + /layanan/    [Pəlayanan]
Menghambat    {Məŋ-} + /hambat/    [Məŋhambat]
Menyewa    {Məŋ-} + /sewa/    [Məñēwa]
Mewakili    {Məŋ-} + /wakili/    [Məwakili]
Dijadikan    {Di-} + /jadikan/    [Dijadikan]
Melaksanakan    {Məŋ-} +
/laksanakan/    [Məlaksanakan]
Ditentukan    {Di-} + /tentukan/    [Ditəntukan]
Penggagas    {Pəŋ-} + /gagas/    [Pəŋgagas]
Berjoget    {Bər-} + /joget/    [Bərjogēt]
Diiringi    {Di-} + /iringi/    [Diiringi]
Melibatkan    {Məŋ-} + /libatkan/    [Məlibatkan]
Bermanfaat    {Bər-} + /manfaat/    [Bərmanfaat]
Bersepakat    {Bər-} + /sepakat/    [Bərsəpakat]
Terealisasi    {Tər-} + /realisasikan/    [Tərēalisasi]
Diingatkan    {Di-} + /ingatkan/    [Diingatkan]
Beraksi    {Bər-} + /aksi/    [Bəraksi]
Menyusul    {Məŋ-} + /susul/    [Məñusul]
Dikerjakan    {Di-} + /kerjakan/    [Dikərjakan]
Membedah    {Məŋ-} + /bedah/    [Məmbədah]
Perdagangan    {Pəŋ-} + /dagangan/    [Pərdagaŋan]
Memenangkan    {Məŋ-} + /menangkan/    [Məmənaŋkan]
Pengusaha    {Pəŋ-} + /usaha/    [Pəŋusaha]
Diperpanjang    {Di-} + /perpanjaŋ/    [Dipərpanjaŋ]
Menyelesaikan    {Məŋ-} + /selesaikan/    [Məñələsaikan]
Penyebab    {Pəŋ-} + /sebab/    [Pəñəbab]
Mengatakan    {Məŋ-} + /katakan/    [Məŋatakan]
Bermasalah    {Bər-} + /masalah/    [Bərmasalah]
Terungkap    {Tər-} + /ungkap/    [Təruŋkap]
Berbenah    {Bər-} + /benah/    [Bərbənah]
Menegaskan    {Məŋ-} + /tegaskan/    [Mənəgaskan]
Menyebut    {Məŋ-} + /sebut/    [Məñəbut]
Menyemprot    {Məŋ-} + /semprot/    [Məñəmprot]
Pemenang    {Pəŋ-} + /menang/    [Pəmənaŋ]
Menjadikan    {Məŋ-} + /jadikan/    [Mənjadikan]
Pembangunan    {Pəŋ-} + /bangunan/    [Pəmbaŋunan]
Terjamah    {Tər-} + /jamah/    [Tərjamah]
Memastikan    {Məŋ-} + /pastikan/    [Məmastikan]
Berpendapat    {Bər-} + /pendapat/    [Bərpəndapat]
Ditangani    {Di-} + /tangani/    [Ditaŋani]

2.    Sufiks

Kata        Transkripsi Fonetik

Penggantian    /Pengganti/ + {-an}    [Pəŋganti]
Angkatan    /Angkat/ + {-an}    [Aŋkatan]
Pelaksanaan    /Pelaksana/ + {-an}    [Pəlaksanaan]
Pembangunan    /Pembangun/ + {-an}    [Pəmbaŋunan]
Penilaian    /Penilai/ + {-an}    [Pənilaian]
Sambutan    /Sambut/ + {-an}    [Sambutan]
Penerangan    /Penerang/ + {-an}    [Pənəraŋan]
Lulusan    /Lulus/ + {-an}    [Lulusan]
Pelajaran    /Pelajar/ + {-an}    [Pəlajaran]
Pengadaan    /Pengada/ + {-an}    [Pəŋada]
Salahkan    /Salah/ + {-kan}    [Salahkan]
Pemasangan    /Pemasang/ + {-an}    [Pəmasaŋan]

3.    Konfiks

Kata        Transkripsi Fonetik
Kebanggaan    {Kə-an} + /bangga/    [Kəbaŋgaan]
Membutuhkan    {Məŋ-an} + /butuhkan/    [Məmbutuhkan]
Keinginan    {Kə-an} + /ingin/    [Kəinginan]
Perindustrian    {Pər-an} + /industri/    [Pərindustrian]
Pertamanan    {Pər-an} + /taman/    [Pərtamanan]
Kecamatan    {Kə-an} + /camat/    [Kəcamatan]
Kependudukan    {Kə-an} +  /pendudukan/    [Kəpəndudukan]
Perkebunan    {Pər-an} + /kebun/    [Pərkəbunan]

A.    Reduplikasi

Kata    Transkripsi Fonetik    Bentuk Dasar    Tipe    Arah
Anak-anak    [Anak-anak]    Anak    Red. Penuh    -
Pandang-memandang    [Pandaŋ-məmandaŋ]    Pandang    Red. Berimbuhan    Kiri
Benar-benar    [Bənar-bənar]    Benar    Red. Penuh    -
Kadang-kadang    [Kadaŋ-kadaŋ]    Kadang    Red. Penuh    -
Main-main    [Main-main]    Main    Red. Penuh    -
Bibit-bibit    [Bibit-bibit]    Bibit    Red. Penuh    -
Jaga-jaga    [Jaga-jaga]    Jaga    Red. Penuh    -
Kota-kota    [Kota-kota]    Kota    Red. Penuh    -
Rekan-rekan    [Rəkan-rəkan]    Rekan    Red. Penuh    -
Buah-buahan    [Buah-buahan]    Buah    Red. Berimbuhan    Kiri
Makan-makan    [Makan-makan]    Makan    Red. Penuh    -
Langkah-langkah    [Laŋkah-laŋkah]    Langkah    Red. Penuh    -
Nilai-nilai    [Nilai-nilai]    Nilai    Red. Penuh    -
Besar-besaran    [Bəsar-bəsaran]    Besar    Red. Berimbuhan    Kiri
Orang-orang    [Oraŋ-oraŋ]    Orang    Red. Penuh    -
Tinggi-tinggi     [Tiŋgi-tiŋgi]    Tinggi    Red. Penuh    -



B.    Pemajemukan

Kata    Kategori Unsur Pembentukan    Transkripsi Fonetik    Makna
Jalan raya    V + Adj    [Jalan raya]    Jalan besar/jalan umum
Sapu tangan    N + N    [Sapu taŋan]    Penutup tangan
Mata hati    N + N    [Mata hati]    Hati yang terdalam/lubuk hati
Kambing hitam    N + Adj    [Kambiŋ hitam]    Tuduhan atau menjadikan orang lain sebagai tumpuan kesalahan
Mata air    N + N    [Mata air]    Sumber air
Dukacita    Adj + Adj    [Duka cita]    Kesedihan
Jalan kaki    V + N    [Jalan kaki]    Berjalan dengan kaki
Kaos kaki    N + N    [Kaos kaki]    Pembungkus kaki
Panti asuhan    N +  Adj    [Panti asuhan]    Tempat penampungan anak yatim-piatu
Rumah sakit    N + Adj    [Rumah sakit]    Tempat berobat atau tempat orang sakit dirawat
Dukalara    Adj + Adj    [Duka lara]    Kesedihan
Tuan guru    N + Nom    [Tuan guru]    Ulama
Meja hijau    N + Adj    [Mēja hijau]    Pengadilan
Sukacita    Adj + Adj    [Suka cita]    Bersemangat/senang
Lara hati    Adj + N    [Lara hati]    Kesedihan hati
Rumah bersalin    N + V    [Rumah bərsalin]    Tempat bersalinnya ibu hamil atau melahirkan
Rumah duka    N + Adj    [Rumah duka]    Tempat tinggal orang yang meninggal (tempat disemayamkan sebelum dimakamkan)
Wali kota    N + N    [Wali kota]    Wali dalam kota (pemimpin)
Wali nikah    N + N    [Wali nikah]    Perwakilan dalam pernikahan
Sepak bola    V + N    [Sēpak bola]    Olah raga kaki dengan bola besar
Wali murid    N + N    [Wali murid]    Yang mewakili murid
Polisi tidur    N + V    [Polisi tidur]    Portal
Sepak terjang    V + V    [Sēpak tərjaŋ]    langkah atau tindakan yang diambil
Rumah makan    N + V    [Rumah makan]    Tempat makan
Kursi panas    N + Adj    [Kursi panas]    Kursi dalam keadaan tegang
Perahu layar    N + N    [Pərahu layar]    Perahu untuk berlayar atu perahu yang mempunyai layar
Jatuh hati    V + N    [Jatuh hati]    Perasaan suka
Ruang tamu    N + N    [Ruaŋ tamu]    Ruang untuk tamu
Rumah tahanan    N + N    [Rumah tahanan]    Tempat ditahannya orang pelaku kriminal
Tingkah laku    V + V    [Tiŋkah laku]    Perbuatan
Sopan santun    Adj + Adj    [Sopan santun]    Etika
Tulang punggung    N + N    [Tulaŋ puŋguŋ]    Pencari nafkah dalam keluarga
Kamar mandi    N + V    [Kamar mandi]    Tempat untuk mandi
Tulang rusuk    N + N     [Tulaŋ rusuk]    Jodoh
Sikat gigi    N + N    [Sikat gigi]    Alat untuk membersihkan
 gigi
Kaca mata    N + V    [Kaca mata]    Lensa tipis untuk mata
Darah biru    N + Adj    [Darah biru]    Bangsawan
Darah muda    N + Adj    [Darah muda]    Remaja
Besar hati    Adj + N    [Bəsar hati]    Sabar
Rendah hati    Adj + N    [Rəndah hati]    Tidak sombong
Mata keranjang    N + N    [Mata kəranjaŋ]    Jelalatan
Meninggal dunia    hor + N    [Məniŋgal dunia]    Mati
Terima kasih    V + N    [Tərima kasih]    Ungkapan rasa syukur
Rekam jejak    V + N    [Rəkam jəjak]    Perjalanan hidup
 Pemerintah daerah    N + N    [Pəmərintah daērah]    Pejabat daerah
Kepala sekolah    N + N    [Kəpala səkolah]    Pemimpin sekolah
Rumah tangga    N + N    [Rumah taŋga]    Keluarga
Buah tangan    N + N    [Buah taŋan]    Oleh-oleh
Buah hati    N + N    [Buah hati]    Anak
Buah bibir    N + N    [Buah bibir]    Omongan
Tahun baru    N + Adj    [Tahun baru]    Awal tahun
Kepala desa    N + N    [Kəpala dēsa]    Pemimpin dalam suatu desa
Kepala keluarga    N + N    [Kəpala kəluarga]    Pemimpin keluarga
Kepala batu    N + N    [Kəpala batu]    Keras kepala
Panjang tangan    Adj + N    [Panjaŋ taŋan]    Suka mencuri
Besar kepala    Adj + N    [Bəsar kəpala]    Sukar dinasehati

4.    Kata bentukan yang merupakan campuran dari bahasa Indonesia dengan bahasa Asing.

•     Ngelike
•     Ngedownload
•     Ngeupload
•     Meretweet
•     Ngetweet
•     Ngepost
•     Ngeplay
•     Ngedit
•     Ngeprint
•     Ngedelete
•     Ngeakses
•     Mengimport
•     Mengeksport
•     Mengklaim
•     Berinovasi
•     Berinteraksi
•     Mengkoordinir
•     Merealisasi
•     Ngeshare
•     Ngeblock
•     Menginterprestasi
•     Mengapresiasi
•     Berekspresi
•     Bereksperimen
•     Berorasi
•     Merenovasi
•     Berspekulasi
•     Mengakomodasi
•     Memvalidasi
•     Memverifikasi
•     Memaksimalkan
•     Mengoptimalkan
•     Mengdiagnosa
•     Meronsen
•     Mengevaluasi
•     Mengevakuasi
•     Mengeksplorasi
•     Mengekspose
•     Menduplikat
•     Menginvestasi
•     Ngegosip
•     Ngeboringin
•     Studi banding
•     Ngeshoot
•     Ngecut
•     Ngeblank
•     Ngehits
•     Ngetrend
•     Ngeloading
•     Ngekost
•     Ngegym
•     Ngeprint
•     Ngerental
•     Merequest
•     Mengupdate
•     Ngedrug
•     Merefresh
•     Merestart
•     Menginstall
•     Memformat
•     Ngeflash
•     Ngereject
•     Chattingan
•     Ngebreak
•     Mengenter
•     Ngedate
•     Nyecan
•     Ngedance
•     Ngestalk
•     Ngefollow
•     Ngebooking
•     Ngecash
•     Ngecharge
•     Merespons
•     Ngetest
•     Ngebully

5.    Contoh data yang berwujud kata kompleks yang belum dapat dipilah

•     Besaran → /bəsar/ + {-an}
•     Bilangan → /bilaŋ/ + {-an}
•     Bangunan → /banŋun/ + {-an}
•     Kemeja → {kə-} + /mēja/
•     Abadi → /abad/ + {-i}
•     Kalori → /kalor/ + {-i}
•     Alami → /alam/ + {-i}
•     Mainan → /main/ + {-an}
•     Kelereng → {kə-} + /lērēŋ/

 

DAFTAR PUSTAKA

Sukri, Muhammad. 2008. Morfologi: Kajian antara Bentuk dan Makna. Mataram, Lembaga Cerdas Press.

Fauzan. 2014. Pengantar Filsafat Ilmu. Mataram, Arga Puji Press.

Thoir, Nazir dan I Wayan Simpen. Fonologi: Sebuah Kajian Deskriptif. CV. Kayu Mas.

Pusat Pembinaan dan Pengembanagan Bahasa. 2009. Kamus Besar Bahasa Indonesia. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama.

Semoga bermanfaat...